در این برنامه پرونده «استعمار»، با بررسی رمان‌های «ریشه‌ها» و «آخرین مرز» با حضور كارشناسانی چون مجید میرزایی، احمد محمد تبریزی و دكتر سیدهاشم میرلوحی، نشان داد استعمار آمریكایی پیش از آنكه با جنگ و اسلحه عمل كند، با قطع زبان، هویت و ریشه انسان‌ها پیش می‌رود؛ الگویی كه هم در تاریخ آمریكا و هم در صورت‌بندی‌های فرهنگی معاصر ادامه دارد.

سینمای ضد استعماری؛ زبان اعتراض ملت‌ها

در بخش «قاب‌های متن»، احمد محمد تبریزی با نگاهی تاریخی به سینمای جهان گفت:سینمای ضد استعماری به‌صورت آگاهانه پس از جنگ جهانی دوم و در دهه‌های 50 و 60 میلادی شكل گرفت؛ زمانی كه ملت‌ها از سلطه استعمارگران خارج می‌شدند و درد و رنج خود را در سینما بازنمایی می‌كردند.

وی با اشاره به شكل‌گیری سینمای ضد استعماری پس از جنگ جهانی دوم در دهه‌های 50 و 60 میلادی، تأكید كرد : آثاری مانند «نبرد الجزایر»و «اینك آخرالزمان» و «عمر مختار» توانستند روایت رسمی قدرت را به چالش بكشند و چهره واقعی استعمار را آشكار كنند؛ روایتی كه بعدها در بازنمایی سرخپوستان آمریكا و استعمار داخلی ایالات متحده نیز ادامه یافت و حتی در خود آمریكا، بخشی از این سینما به استعمار داخلی و حذف بومیان اختصاص دارد.

تبریزی با اشاره به فیلم‌هایی چون «نابخشوده»، «جهان نو» ترنس مالیك، «آخرین موهیكان» و به‌ویژه «قاتلان ماه كامل» ساخته اسكورسیزی گفت:این آثار نشان می‌دهند تاریخ آمریكا، پیش از آنكه روایت پیروزی باشد، روایت حذف تدریجی انسان‌ها و اقوام بومی است؛ حذفی كه گاه بی‌سروصدا، شبكه‌ای و حتی قانونی انجام شده است.

او «قاتلان ماه كامل» را نمونه‌ای از شجاعت سینمایی دانست كه جنایتی سازمان‌یافته علیه سرخپوستان را نه با جنگ، بلكه با ازدواج، قیمومت و قتل‌های آرام روایت می‌كند و گفت:این فیلم یكی از هولناك‌ترین روایت‌هاست؛ نه با جنگ، بلكه با ازدواج، قیمومت و قتل‌های بی‌سروصدا. داستانی ترسناك از جنایتی سازمان‌یافته علیه بومیان آمریكاست.

از آفریقا تا آمریكا؛ استعمار با «ریشه‌كنی» آغاز می‌شود

مجید میرزایی، منتقد و كارشناس برنامه، با تمركز بر رمان «ریشه‌ها» توضیح داد: استعمار نوین، پیش از به‌كارگیری زنجیر و شلاق، هویت دینی، قومی و زبانی، بردگان آفریقایی را نشانه رفت.
به گفته او، بردگان ابتدا وادار می‌شدند نام، زبان و خاطره سرزمین مادری خود را فراموش كنند؛ زیرا «هر آنچه منجر به مقاومت شود، باید از بین برود».

ریشه‌ها؛ روایت بی‌ریشه‌سازی انسان

مجید میرزایی توضیح داد : بخش مهمی از تاریخ آمریكا، در ادبیات آن بازتاب یافته است، مهاجران اولیه اروپایی برای ساخت «ملت جدید»، به برده‌داری مدرن روی آوردند و با ورود به آفریقا، قبایلی – كه بسیاری از آن‌ها مسلمان بودند – را با نگاهی تحقیرآمیز و به‌عنوان «بدوی» به آمریكا منتقل كردند.

وی تأكید كرد:در این فرآیند، استعمار صرفاً به دنبال نیروی كار ارزان نبود، بلكه هر آنچه می‌توانست منجر به مقاومت شود، باید از بین می‌رفت؛ از دین و قومیت گرفته تا زبان و حافظه تاریخی همه را از بین برد.

این منتقد ادبی افزود:بردگان را پیش از شلاق زدن، وادار به فراموشی می‌كردند؛ فراموشی نام، زبان، خاك و تعلق. وقتی انسان بی‌ریشه شد، می‌توان برایش هویت جدید تعریف كرد؛ هویتی كه ابزار كنترل است.

جمله‌ای كه استعمار را خلاصه می‌كند

او با اشاره به متن اصلی رمان كه «آن‌ها زبانش را از او گرفتند، قبل از آنكه آزادی‌اش را بگیرند.» گفت :جمله‌ای كه به‌روشنی نشان می‌دهد قطع پیوند انسان با ریشه‌هایش، مؤثرترین ابزار سلطه است.این جمله، عصاره منطق استعمار است ریشه، خطرناك‌ترین عنصر برای سلطه است.

میرزایی پیوند «ریشه‌ها» با رمان «آخرین مرز» اثر هاوارد فاست، توضیح داد:در «آخرین مرز» با نوع دیگری از استعمار مواجهیم؛ استعمار بومیان آمریكا. اما تفاوت اصلی اینجاست كه سرخپوستان از سرزمین خود جدا نشده‌اند و ریشه در خاك دارند.

به همین دلیل، استعمارگران نمی‌توانند همان الگوی برده‌سازی آفریقایی‌ها را تكرار كنند و ناچار می‌شوند به ابزارهای نرم‌تری متوسل شوند؛ از آموزش تحمیلی و تغییر مذهب گرفته تا ممنوعیت شكار، كوچ اجباری و وعده‌های تمدن.

او تأكید كرد:«آخرین مرز» قهرمان‌سازی نمی‌كند؛ قهرمانانش انسان‌های معمولی‌اند كه در لحظه‌ای تاریخی تصمیم می‌گیرند معمولی نمانند.

با طرح این سوال كه چرا بومیان آفریقایی به بردگی كشیده شدند، اما سرخپوستان آمریكا در برابر استعمار ایستادند.میرزایی پاسخ داد: سرخپوستان در سرزمین خود ریشه داشتند و استعمارگران ناچار شدند به‌جای بردگی مستقیم، از ابزارهایی چون آموزش تحمیلی، تغییر مذهب، ممنوعیت شكار و كوچ اجباری استفاده كنند؛ همان چیزی كه در رمان «آخرین مرز» به‌وضوح تصویر شده است.

«آخرین مرز»؛ قهرمانان خاموش تاریخ

این منتقد در تحلیل رمان هاوارد فاست تأكید كرد: این اثر، برخلاف روایت‌های اسطوره‌ساز، از قهرمانان پرزرق‌وبرق سخن نمی‌گوید، بلكه بر شجاعت جمعی انسان‌های معمولی تمركز دارد؛ انسان‌هایی كه در یك لحظه تاریخی تصمیم می‌گیرند «معمولی نمانند».

دموكراسیِ ویترینی و حذف آرام

در ادامه، دكتر سید هاشم میرلوحی( نوبسنده و پژوهشگر) با اشاره به تجربه زیسته خود از آمریكا، از استعمار فرهنگی و اقتصادی این كشور سخن گفت و تأكید كرد : الگوی آمریكایی چنین است كه اول تصاحب می‌كنند، بعد معترضان را حذف می‌كنند، سپس با منفعلان صلح می‌بندند و این صلح را به نام انسان‌دوستی می‌فروشند.

استعمار فرهنگی و اقتصادی؛ از رضا قزاق تا هالیوود

میرلوحی با تكیه بر اسناد تاریخی، به نقش استعمار انگلیس و آمریكا در ایران و جهان پرداخت و تأكید كرد:رضاخان، محصول تصمیم قدرت‌های استعماری بود؛ فردی كه به‌دلیل بی‌سوادی، «مناسب اجرای دستورات» تشخیص داده شد.

او با اشاره به اسناد انگلیسی و آمریكایی گفت: رضا قزاق در اسناد، با عنوان Stable Boy شناخته می‌شود و مجلس عوام انگلیس آگاهانه او را بر مردم ایران گمارد.

میر لوحی با اشاره به مجله Life در سال 1951 گفت:دو سال پیش از كودتای 28 مرداد، تصویر تاج محمدرضا بر جلد این مجله چاپ شد؛ تاجی كه بر سر كسی گذاشته شد كه پدرش «استیبل بوی» سفارت انگلیس بود و در پایان عمر، 48 هزار سند مالكیت به ارث گذاشت.

او تأكید كرد تمام این اسناد، منتشرشده توسط خود آمریكایی‌ها، انگلیسی‌ها و اسرائیلی‌هاست.

به گفته میر‌لوحی، محمدرضا نیز در ادامه همین مسیر، همسو با صهیونیسم و اسرائیل حركت كرد.

این پژوهشگر با انتقاد از استعمار فرهنگی آمریكا افزود:هالیوود ابزار قالب‌ریزی ذهن‌هاست و بسیاری از كتاب‌ها و اسناد، خودِ آمریكایی‌ها به این نقش اعتراف كرده‌اند.

او تأكید كرد : صهیونیسم نه‌تنها به ملت‌های دیگر، بلكه حتی به مردم آمریكا نیز رحم نكرده و ساختارهای اخلاقی و فرهنگی این جامعه را تخریب كرده است و كتاب‌هایی چون Hollywood Mind و آثاری درباره فروپاشی اخلاقی آمریكا، نشان می‌دهد چگونه ارزش‌ها تخریب شده‌اند.

او با اشاره به اسناد قضایی آمریكا افزود:حتی خود مردم آمریكا قربانی این فرایند شده‌اند. استعمار صهیونیستی نه‌تنها به ملت‌های دیگر، بلكه به جامعه آمریكا نیز رحم نكرده است.

به گفته میرلوحی، ریشه این مسائل به صهیونیسم و صهیوناكراسی بازمی‌گردد.
این‌نویسنده افزود : آگاهی تاریخی، شرط مصونیت فرهنگی نسل جوان است، بی‌اطلاعی از گذشته، زمینه تكرار سلطه در شكل‌های جدید را فراهم می‌كند.

تأكید برنامه« كتاب فرهنگ» بر حفظ زبان مادری، هویت قومی و پیوند با سرزمین، نشان می دهد كه استعمار فقط یك موضوع تاریخی نیست، بلكه خطری زنده برای هویت ملت‌هاست و با طرح این پرسش بزنامه پایان رسید كه ریشه‌ها چرا مهم‌اند؟پاسخ روشن بود:استعمار، اگر بتواند زبان و هویت را بگیرد، دیگر نیازی به اسلحه ندارد.

برنامه با جمله‌ای تأمل‌برانگیز از رمان «آخرین مرز» به پایان رسید: آخرین مرز، جایی نیست كه نقشه‌ها تمام می‌شوند؛ جایی است كه انسان تصمیم می‌گیرد چه كسی بماند

« كتاب فرهنگ» چهارشنبه ها با موضوع رمان از كروه تاریخ و اندیشه رادیو فرهنگ پخش می شود